Column · Francisca Koerhuis · deel 4 van 4
Het laatste deel van de serie. En ja, er valt over dit onderwerp veel te zeggen.
Tijdens een weekend weg met haar familie werd de jeugdige cliënt die tegenover mij zat onder druk gezet om alcohol te drinken, want als ze haar glas liet staan, hoorde ze er volgens haar familie minder bij. Ze probeerde te stoppen, haar familie wist dat, en toch bleek haar plaats aan tafel ineens samen te hangen met wat er ín haar glas zat. Klinkt als de openingsscène van een Netflixserie waarin je al vrij snel begrijpt dat het familieweekend geen vijf sterren gaat krijgen? Het is waargebeurd.
Alcohol heeft een wonderlijke status in onze samenleving. We waarschuwen jongeren voor drugs, organiseren voorlichtingsavonden over xtc, cocaïne en cannabis, bespreken de kwetsbaarheid van het zich ontwikkelende brein en rijden vervolgens langs de Grolsch brouwerij waar Rap op hoes an op de gevel staat: snel naar huis, waar volgens Grolsch een mooi beugeltje of ander drankje wacht. Bier en thuiskomen passen blijkbaar zo goed bij elkaar dat het op een brouwerij van enorme omvang kan worden geschreven zonder dat iemand daar iets vreemds aan vindt.
Bij de HEMA is de cirkel rond, want daar kun je een bierpakket kopen in een feestelijke verpakking, eventueel gepersonaliseerd met foto en tekst, om iemand te laten weten dat je aan hem denkt. HEMA noemt de inhoud zelf gezellig "biertjes", wat meteen een andere categorie lijkt te scheppen dan wanneer er vijf kleine flesjes met een ander psychoactief middel in zouden zitten.
We zijn sowieso dol op verkleinwoorden zodra er alcohol in het spel is. Een biertje, wijntje, borreltje, glaasje, slaapmutsje, alsof de Nederlandse grammatica ook iets met toxicologie doet en ethanol minder schadelijk wordt wanneer je er "-tje" achter zet. Een cocaïntje klinkt toch beduidend minder huiselijk, al vermoed ik dat een creatieve marketingafdeling daar met een houten kratje en wat kraftpapier ook nog wel iets van zou weten te maken.
Tijdens trainingen vraag ik weleens wie ooit op een verjaardag verscheen met een feestelijk ingepakt zakje xtc pillen voor de jarige. De meeste handen blijven omlaag, en wanneer er toch handen omhooggaan vraag ik natuurlijk door, want dan hebben we tenminste iets te bespreken. Een fles wijn, whisky of zes speciaalbieren roept aanzienlijk minder vragen op, daar doen we een strik omheen en schrijven we "geniet ervan" op een kaartje.
Zelf kreeg ik ooit een prachtig exemplaar van die culturele spagaat cadeau. Tijdens een congres voor huisartsen gaf ik een lezing over jongeren en middelengebruik, waarin ik sprak over beloning, impulscontrole en de ontwikkeling van de prefrontale cortex, een hersengebied dat bij jongeren nog volop in ontwikkeling is en juist bij veelvuldig middelengebruik weinig reden heeft om de vlag uit te hangen. Na afloop kreeg ik applaus, vriendelijke woorden en als dank voor mijn bijdrage een fles wijn. Hij was mooi ingepakt ook, de waarschuwing over de prefrontale cortex had kennelijk de receptie niet gehaald.
Onze verhouding tot alcohol begint ondertussen te veranderen, want het vertrouwde verhaal dat één glas rode wijn per dag misschien zelfs gezond zou zijn, heeft wetenschappelijk weinig glans overgehouden. De Gezondheidsraad concludeerde in 2026 dat er geen veilige ondergrens voor alcoholgebruik kan worden vastgesteld en dat ook één glas per dag risico met zich meebrengt, terwijl de Wereldgezondheidsorganisatie alcohol al langer omschrijft als een toxische, psychoactieve en verslavende stof die bovendien kankerverwekkend is.
Dat klinkt ineens een stuk minder als een wijntje.
Dat klinkt ineens een stuk minder als een wijntje.
Toch drinken we zelden alleen ethanol. We drinken op een huwelijk, op een overledene, op het nieuwe jaar, op succes, op verdriet en op elkaar, waardoor alcohol door de eeuwen heen is volgehangen met betekenissen die weinig met dorst te maken hebben. Dat zie je zelfs waar drinken religieus verboden is: in de Perzische soefipoëzie werd wijn een beeld voor goddelijke liefde en extase, en de islamitische Mogolkeizer Jahangir liet zich zelfs met een wijnbeker op een munt afbeelden. Verbod en verlangen blijken historisch prima uit hetzelfde glas te kunnen drinken.
Misschien is dat wel precies waarom alcohol zo hardnekkig in ons sociale leven zit: we schenken nooit alleen een vloeistof in, we schenken er gezelligheid, volwassenheid, troost, lef, feest, liefde en verbondenheid bij. Soms krijgt een glas daardoor een betekenis die vele malen groter is dan de inhoud ervan.
Voor de jeugdige tegenover mij was dat heel concreet: haar glas ging nauwelijks nog over alcohol, het ging over de vraag of ze erbij mocht blijven horen wanneer ze iets anders koos dan haar familie. Weigerde ze, dan veranderde ze niet alleen haar eigen gedrag, maar ook de ongeschreven regels van de groep waarin ze nog volop bezig was haar plek te vinden.
Een jongere bouwt identiteit nu eenmaal niet alleen op een slaapkamer met een dagboek en een goed werkende prefrontale cortex, maar tussen ouders, broers, zussen, vrienden, school, sociale media, verwachtingen en de blikken van mensen van wie zij afhankelijk is. Het brein ontwikkelt mee, beloning en sociale afwijzing wegen zwaar, impulscontrole groeit nog en wie neurodivergent is kan daarnaast een wereld ervaren waarin prikkels, sociale codes en spanning anders binnenkomen dan bij degene die toevallig het behandelplan schrijft.
Waarom dronk ze toch?
Dan krijgt de vraag "waarom dronk ze toch?" iets armoedigs.
In Rat Park liet psycholoog Bruce Alexander ratten leven in een omgeving met ruimte, voedsel, speelgoed en andere ratten, waarna zij veel minder belangstelling toonden voor morfinewater dan ratten die geïsoleerd werden gehouden. De oorspronkelijke bevindingen zijn later genuanceerd en Rat Park heeft mij altijd minder geïnteresseerd als bewijs dan als vraag: hoeveel vertelt gebruik over het middel, en hoeveel vertelt het over de wereld waarin iemand probeert te leven?
Ik moet bij deze jeugdige denken aan een Nederlandse variant van Rat Park, met familie, kaasblokjes, alcohol op tafel en iemand die na haar tweede weigering te horen krijgt dat ze vroeger toch een stuk gezelliger was.
Gabor Maté kijkt op een vergelijkbare manier naar verslaving wanneer hij aandacht vraagt voor wat een middel voor iemand betekent, welke pijn het dempt, welke onrust het ordent en welke behoefte het tijdelijk vervult. Dat perspectief vind ik waardevol, omdat middelen zelden jarenlang worden gebruikt vanwege hun beroerde recensies. Ze werken ergens voor, soms akelig goed zelfs, totdat de oplossing steeds meer begint te kosten dan het probleem waarvoor zij ooit werd ingezet.
Daar zitten brein, lichaam, geschiedenis en omgeving voortdurend door elkaar heen. Was de impulsiviteit er vóór het middelengebruik of werd zij door langdurig gebruik sterker, kwam de angst eerst of de alcohol, gebruikte iemand vanwege overprikkeling of ontstond door het gebruik juist nog meer ontregeling? Oorzaak en gevolg zitten in mensenlevens zelden keurig tegenover elkaar aan tafel, meestal drinken ze uit hetzelfde glas.
Oorzaak en gevolg drinken meestal uit hetzelfde glas.
Gelukkig hebben we voor menselijke ingewikkeldheid de DSM, een indrukwekkend boek waarmee we gedrag kunnen ordenen, vergelijken en classificeren, en waar ik graag gebruik van maak zolang we niet gaan geloven dat een classificatie hetzelfde is als een verklaring. De DSM is bruikbaar als catalogus en beroerd als familiealbum, want "ADHD", "borderline" of "verslavingsstoornis" kan veel beschrijven en vertelt nog altijd weinig over wie deze jongere is, wat haar zenuwstelsel heeft geleerd, wie er thuis aan tafel zit, welke verliezen zij meedraagt, waar zij naar verlangt en waardoor ze zich veilig genoeg voelt om zichzelf te laten zien.
Vier columns lang schreef ik uiteindelijk steeds over ongeveer dezelfde menselijke eigenaardigheid, over een cocaïnedeeltje dat opvallend doelgericht kon vliegen, een hamster die tijdens een huisbezoek zonder toestemming topsporter werd, hulpverleners die hun eigen goedkeuring soms verwarren met bevestiging en nu een jongere die probeert te stoppen met drinken in een omgeving die haar ondertussen inschenkt.
Motivatie beweegt, het brein leert, het lichaam reageert, een systeem trekt en duwt, diagnoses helpen en beperken, relaties kunnen dragen en verstikken, en ergens tussen dat alles bevindt zich een mens met verlangens, angst, humor, geschiedenis, eigenwijsheid, talent, ziel en zaligheid. Voor mij begint professioneel leiderschap precies daar, met voldoende kennis om scherp te kijken en voldoende bescheidenheid om te beseffen dat gedrag vaak pas begrijpelijk wordt wanneer je ophoudt het los te knippen van de rest van iemands leven.
De jeugdige had uiteindelijk gedronken en dat was haar handeling, terwijl haar familie het glas, de groepsdruk en de dreiging van buitensluiting aan tafel had gezet. Wie alleen naar haar terugval kijkt, mist daardoor een behoorlijk deel van het verhaal, want soms vraagt herstel iets van degene die probeert te veranderen én van de mensen die graag willen dat alles gezellig hetzelfde blijft.
Misschien is dat uiteindelijk het eenvoudigste wat ik na vier columns kan zeggen: erbij horen hoort geen alcoholpercentage te hebben.
Erbij horen hoort geen alcoholpercentage te hebben.
Francisca Koerhuis is docent psychologie en HorizonXpert. Ze werkt in de verslavingszorg voor jongeren en schrijft voor Aan de Horizon over eigenaarschap, samenwerking en leiderschap, vanuit de praktijk van de jeugd- en verslavingszorg.
Wie zijn HorizonXperts?
Wij brengen beweging in organisaties waar gedoe, afhankelijkheid en rolonduidelijkheid de uitvoering van strategie en maatschappelijke opgaven in de weg staan.
Met teamontwikkeling, leiderschapsontwikkeling, coaching, intervisie, interim-leiderschap en organisatiebegeleiding versterken wij eigenaarschap, samenwerking en rolzuiverheid, zodat ambities écht gerealiseerd worden.
HorizonXperts is een netwerk van ervaren professionals die hun sporen verdienden in bestuur, leiderschap en uitvoering, en daardoor snel zien wat nodig is om duurzame beweging te creëren.
Wil je niets missen? Meld je aan voor onze nieuwsbrief "Aan de Horizon" en blijf op de hoogte.
Hartelijke groet,
Mariëlle & het team van HorizonXperts
